АЛЬБЕР КАМЮ

(1913–1960)

Араға жеті-сегіз (шамамен) жыл салып А. Камюдің «бөгде» деген шығармасын қайтадан оқып шықтым. Аса айта қоярлықтай әсер қалдырды деп айта алмаймын. Мүмкін шығарманың идея­сын бұрыннан білгендіктен бе, әлде шығарма қауқарының шамасы осы болғаны ма? Әрине, өзін зиялылар қатарына қосатын қазіргі оқырманның А. Камю шығармаларымен танысқаны абзал. Неміс топырағында басталып, француздарда өріс тапқан экзистенциа­лизм деп аталатын мәдени-философиялық ағымның XX ғасырда жалпы мәдени өмірге әсері аз болған жоқ. Мұны түсінікті тілмен айтсақ, «өмір сүру философиясы» дейміз. Яғни философияның предметіне (нысанасына) – кәдімгі тұрмыс болмысы негіз болған. Адамның саналы әрекеті немесе оның арманы, қиялы емес, жазу­шы өз әдеби талдауына қарапайым адамның күнделікті тұрмысын алған. Шығармада әлемдік, ерлік немесе қоғам, адам алдындағы жауапкершілік туралы сөз жоқ, қайта керісінше адамның жауапсыздығы баяндалған. Біз Мерсоның (басты кейіпкер) әрекеттерін өзіміз қалыптасқан ортадағы адамшылық, моралдық түсініктерге салсақ, нағыз жауапсыздық, тіптен адам табиғатына жат қылықтар демекпіз. Бұл қорытынды шындыққа өте жақын, бірақ біз шындық деп нендей мәселеге тоқталмақпыз? Мәселенің қиындығы сонда. Мерсо үшін шындық пен біздің айтпақ шындығымыз екі бағытқа қарай өрбитін істер. Мерсо өзін бұл өмірге, тіптен өз бол­мысына бөгде яғни бөгделік көзқараста. Ол өз өмірін шындық деп қабылдаудан қалған. Өз әрекеті бөгде адамның әрекеті. Мерсо әрекетінің еш мақсаты жоқ және де өз әрекеті үшін жауапты деп те сезінбейді. Ол біледі, я өзі жасаған қылығы үшін, ол заң алдын­да жауап беруі қажет, сондықтан Мерсо өз жауапкершілігінен еш қашпайды. Дұрысы сол кісі өлтірген адам заңды түрде жазалануы керек. Бірақ әрекет мақсаты айқын болмағандықтан, адамды жазалау қиын іс. Сондықтан прокурор Мерсоның шешесі қайтыс болғанда жыламағанын, бетін ашып көргісі келмегенін, азалы жерде темекі тартып, кофе ішкенін қылмысқа дәлелдер ретінде келтірді. Мерсо адвокаты шешесінің өліміне қатысты қойған сұраққа ол былай жа­уап берген: «Конечно, я любил маму, но какое это имеет значение. Всякий разумный человек так или иначе когда-нибудь желал смерти тем, кого любит» (Камю А. Избр. – М.: Панорама, 1993. – С. 44). Анасы дүниеден қайтқандағы көрсеткен қылықтарын толық куәлікке келтірген айыптаушы: «Я обвиняю этого человека в том, что на похоронах матери он в сердце своем был уже преступен» (с. 64), – деген қорытындыға келген. Иә, Мерсо қариялар үйінде өмір сүріп, қайтыс болған анасына аяушылық білдірмеген (оған куә болғандар таң-тамаша қалған), өзі атып өлтірген арабқа деген өш алушылығы немесе не осылай еттім деген өкініші болмаған енді міне, сотталып жатқанда да, осы мені өлім жазасына кесуі мүмкін деп, өзін-өзі қорғауға ешқандай талаптанбай, өз сотына өзі бөгде адам көзімен қарауда. Бұл не күй? Адамның өзін-өзі сақтау инстинктінің сонша­ма тот басуына не себеп? Өзін қоршаған адамдардың пікірі неге Мерсоны елең еткізбейді. Күнәлі болған соң оны мойындау ғана емес, одан арылудың жолын іздеу қажет емес пе? Мұндай сана Мерсода кереғар ойларға түседі. «В первый раз за долгий-дол­гий срок я подумал о маме. Кажется, я понял, почему в конце жизни она нашла себе «жениха», почему затеяла эту игру, будто все начи­нается сначала. И там, вокруг дома призрения, где угасали челове­ческие жизни, там тоже вечер был как раздумчивое затишье. Перед самой смертью мама, должно быть, почувствовала себя освобожден­ной, готовой все пережить заново. Никто, никто не имел права ее оплакиватъ. Вот и я – я тоже готов все пережить заново. Как будто неистовый порыв гнева очистил меня от боли, избавил от надежды, и перед этой ночью, полной загадочных знаков и звезд, я впервые раскрываюсь навстречу тихому равнодушию мира …я был счастлив, я счастлив и сейчас. Чтобы все завершилось, чтобы не было мне так одиноко, остается только пожелать, чтобы в день моей казни собралось побольше зрителей – и пусть они встретят меня криками ненависти» (с. 81).

Бұл Мерсоның өлім алдындағы соңғы ойлары. Ол өмір сүрудің мәнін мүлдем өзге арнаға салған. Өмір сүрудің мәнін ол мәнсіздікке айналдырған. Қайдағы жаңа өмір? Егер де ол дінге сенген адам болса бір жөн. Мерсо – дінсіз жан, ол Құдайды мойындамайды. Қаза алдында келген дін қызметшісі қабылдамады. Яғни, діндегі екі өмірді, ол қабылдап отырған жоқ. Сондағы оның ойына тірек болған не нәрсе? Тірліктің соншама берекесіз (абсурд) болғаны ма? Мерсо, біз түсінетін (қарапайым адамдар) үміттен безінуде. Үмітсіз шайтан деуші еді, ал Мерсо болса шайтан емес, адам, Ал адамның үмітсіз болуы ақылға сыйымды емес, Мерсоның бөгделігінің сыры да, осы, оның үміттен күдер үзіп, өзге нәрсеге бойлауы, ал ол өзге нәрсенің не екенін кім білсін! Бұл Альбер Камюдың қойған, жауабы жоқ, сұрақтарының бірі.

А. Камю шығармасына «Бөгде» деп ат қойған. Неге Мерсо бөгде адам. Ертеректе орыс әдебиетінде «артық адамдар» (лишние люди) деген ұғым болып еді. Сонымен бірге Базаров сияқты нигилистер де бой көрсеткен еді. А. Камю «бөгделер» туралы шығарма жазған. Осылардың (артық адамдар, «нигилистер», «бөгделер») түп-тамырлары бір деп ойлаймын. Бөгделік дегеніміздің өзі бір адамның екіге жарылуы, яғни «мен» және «мен емес». Бөгде адам санасы «мен еместе». Мен онтологиялық мәнде болса,«мен емес» – субъект, бірақ ол белсенді субъект емес, ол әрекет иесі емес, әрекетсіз болғандықтан, оның үміт туралы ойы да өзгеше, яғни ол да қаққа жарылған. Ол жаңа басталатын өмірден үміт іздейтін сияқты. Мен жойылғаннан кейінгі ол қайдағы жаңа өмір. Әдетте біз мен дегенде оның мәні ретінде жан, рухты айтушы едік, А. Камю жан, рух туралы жоқ дегенде діни тұрғыда әңгіме қозғамайды, ал діннен тыс тұрғыда жанның қандай концепциясы бар еді? Оны мен білмеймін. Атеистер адаммен бірге жан да өледі демеуші ме еді. Мерсо – нағыз атеист болмаса да құдайды қабылдамай отыр. Мұндай жағдайда мен өлгеннен кейін жаңадан басталатын өмірдің мәні неден көрінбек, меннен безініп, «мен емес» (бөгделікке) айналудың мәні неде? Менің ұғымымда бұл мәнсіздік. Мәнсіздіктен мән іздеуге бола ма? А. Камюдың Мерсосы дәл осы мәнсіздіктен мән іздеуде. Сірә, біздің көбіміз натуралиспіз, себебі қалыптасқан, сіңісті болған түсініктермен өмір сүреміз. Қандай нәрседен, істен болмасын мән іздейміз. Сөйтіп проблемалар туғызып, оларды талдауға кірісеміз. Ал басқадай жағдай болса, айталық адам болмысы мәнсіз болса не болмақ? Тіптен, адам осы табиғат болмысының өзімен-өзі болуына бөгет, бөгде болса не болмақ? Бүгінгі күні адам өзінің табиғатқа бөгделігін әбден дәлелдеді. Сөйтіп экология деген сана туды. Бұл адам әрекетінің бұл дүниеге бөгделігінен туған іс. Бөгде, бөгделік, бізді жақсы ойларға бастамайды, бірақ амал қанша бұл проблеманың бары анық. Альбер Камю экзистенциалист, осы жағдайды қопарып отыр.

Өмірге бөгде көзбен қарау деген не сөз? Мұндай көзқарастың сыры неде? Немесе, неліктен адам өмірге, тіптен өз болмысына бөгдеадам көзімен қарауы керек? Сірә, мәселе адамда емес, заманда, оның тынысын беретін қоғамдық қатынастарда болса керек. Әлеуметтікістерден тыс қалған жан, өзін бұл өмірде өмір сүруші (немесе ойын ойнаушы) емес, өмірді – театр десек, ол соның тек көрермені. Шынында да неге кейбіреулер өмір сүріп (ойын ойнап, рөлдерді атқарып), ал өзге біреулер осы көріністерді қызықтаушы болмауы керек. Мейлі, солай-ақ болсын, бірақ сол өмірді театр деп қызықтап көріп отырған көрермен неліктен өзіне-өзі бөгде көзбен қарауы қажет? Әңгіменің түйіні осында, Адам «мені» екіге жарылған, оның заман болмысына қатысты мазмұны, мәнін жойып, мәнсізденіп, ал жеке адам ретіндегі көзқарасы тазаланып, өзіне-өзі объект ретінде қарауға дағдыланған. Сонда, Камюдің бұл адамы «толық» емес, «жарты адам», сондықтан ол абсурдный адам, Бірақ, ол неліктен өз болмысынан қашып, «жарты адам» болуға ынталы болған деген мәселе тағы да алдымыздан шығады. Менің айтарым, ол жанның тән қамы туралы жауапкершілікті жоюынан. Әдетте тән жанның тұрағы болғандықтан, жанның тән қамы үшін жасамайтын әрекеті жоқ. Жан жанұшырып жақсылыққа да, жамандыққа да, зұлымдыққа да барады. Камюдің «Бөгде» шығармасындағы кейіпкердің (адамның) жаны тәнді тұрағы деп сақтануға барғысы жоқ. Әрине, Камюдің айтып отырғаны көркем шығарма шындығы. Нағыз өмірде Мерсо сияқты мүмкін бар, мүмкін жоқ. Шығарма деген идея шындығы, өмір шындығы емес. Алайда, философияның предметінің өзі идея шындығы болғандықтан, бізге Камю сұрақтарының мәні өмірде болатын оқиғалардан әлдеқайда маңыздырақ.

1998 ж.

 

Ғ. Есім: Өнегелі өмір. 115-119 беттер