Ақы­рет аза­бын жең­ген адам

Қуа­ныш Та­за­бек­қы­зы Ке­лім­бе­то­ва­мен ­сұх­бат-әң­гі­ме

 Фи­ло­ло­гия ғы­лым­да­ры­ның док­то­ры, про­фес­сор, сыр­шыл жа­зу­шы, та­ма­ша ау­дар­ма­шы Не­мат Ке­лім­бе­тов – ғы­лым­ға да, көр­кем әде­биет­ке де, ау­дар­ма са­ла­сы­на да қо­мақ­ты үлес қос­қан қа­зақ­тың оқы­мыс­ты­сы. Ол бүт­кіл шы­ғар­ма­шы­лық ең­бе­гі­нің едәуір бө­лі­гін жұлын ісі­гі дер­ті­не шал­ды­ғып, аса күр­де­лі ней­ро­хи­рур­гия­лық опе­ра­ция жа­сат­қан­нан кейін­гі ауыр жыл­да­ры жаз­ды.

Иә, ол отыз бес жа­сын­да аяқ-қо­лы сал бо­лып, ақы­рет аза­бын ше­гіп тө­сек­ке та­ңы­лып жат­қан-ды. Жам­бас­ты тес­кен тө­сек аза­бы ту­ра он жыл­ға со­зы­лып­ты. Бі­рақ адам­зат ба­сы­на бір-ақ рет бе­рі­ле­тін жа­рық дү­ниеге де­ген құш­тар­лық, ада­ми рух­тың ас­қақ­ты­ғы, пер­зент ал­дын­да­ғы әке­лік бо­рыш­ты өтеу мін­де­ті – мі­не, осы үшеуі үш жақ­тап оны тө­сек­тен тұр­ғы­за­ды. Қа­ра жер­ге та­бан ті­реп, таяқ­қа сүйе­ніп бол­са да, әйт­еуір жер ба­сып жү­ру ба­қы­ты­на бө­ле­не­ді.

Ал осы бір ба­қыт­қа же­тем де­ген­ше азап­пен өт­кен он жыл­да мү­ге­дек боп қал­ған күйеуін мә­пе­леп ба­ғып, оның ке­мел шы­ғар­ма­шы­лық­пен айна­лы­су­ына ті­ке­лей жәр­дем етіп, қол ор­ны­на қол, аяқ ор­ны­на аяқ бо­лып, жа­зу ба­қы­ты мен жү­ру ба­қы­ты­на ке­не­лт­кен зай­ыбы Қуа­ныш Та­за­бек­қы­зы Ке­лім­бе­то­ва­ның да айтары аз емес шы­ғар. Мы­на сұх­бат-әң­гі­ме, мі­не, осы ту­ра­лы бол­мақ.

Қуа­ныш апай, өз сө­зі­мен айт­сақ, «өлі бо­лып көр­де емес, ті­рі бо­лып төр­де емес» күй­де аяқ-қол­дан қа­лып, ұзақ жыл тө­сек­ке та­ңы­лып жат­са да, Не­мат ағай­ды то­ры­ғу­ға тү­сір­мей, ажал­ға бер­мей, қа­сы­нан бір адым ат­тап шық­пай, жас ба­ла­ша мә­пе­леп, күт­ті­ңіз. Сіз­дің сол ер­лі­гі­ңіз­ге бас ие­мін. Өмір үшін тайталас­та сы­ңар сүйем арт­қа ше­гін­бе­ген қай­сар адам­ның тағ­ды­ры­на өз тағ­ды­ры­ңыз­ды қо­сақ­та­ған өзі­ңіз ту­ра­лы сыр шерт­пес пе екен­сіз?

– Ағаң көп жер­де сұх­бат бе­ріп жүр ғой. Бі­рақ, не­ге еке­нін қай­дам, «мен де мы­на жұрт­қа бір­де­ңе айт­ып бе­рейін­ші» де­ген ой ба­сы­ма кел­меп­ті. Ба­ға­на өзің те­ле­фон соқ­қан­да, ке­лі­сер-ке­ліс­пе­сім­ді біл­мей қал­ға­ным да сол се­беп­тен еді. Тіп­ті, не де­рім­ді біл­мей отыр­ға­ным.

Әң­гі­ме Не­мат ағай­дың тағ­ды­ры ту­ра­лы ғой. Ал оның тағ­ды­ры­нан сіз­дің тағ­ды­ры­ңыз­ды бө­ліп алып тас­тау­ға еш­кім­нің ха­қы­сы жоқ. Қы­зық көр­се­ңіз де, қиын­шы­лық көр­се­ңіз де, ағай­мен бір­ге бол­ды­ңыз, со­лай емес пе?

– Рас, ғұ­мыр­дың қы­зық­ты сәт­те­рін де, қия­мет­тей қиын күн­де­рін де бір­ге өт­кіз­дік.

Ал­ды­мен қы­зық­ты сәт­те­рін ес­ке алып өт­се­ңіз екен.

– Қы­зы­ғы – үйле­ніп, үй бол­ға­ны­мыз шы­ғар…

Әң­гі­ме­ні со­дан бас­та­са­ңыз.

– Біз­дің та­ны­суымыз да, үйле­нуіміз де өте тез әрі қы­зық бол­ды. Мен сол жы­лы онын­шы­ны бі­ті­ріп, ҚазМУ-дың фи­ло­ло­гия фа­куль­те­ті­не сы­нақ тап­сы­рып жа­тыр едім. Соң­ғы ем­ти­хан­нан шық­қан кү­ні та­ныс­тық. Та­ны­суымыз оңа­ша қы­ды­ру­ға ұлас­ты. Сөз­шең, қай та­қы­рып­қа да ағып тұр­ған, одан да гө­рі сым­бат­ты жі­гіт өзі­не бау­рап әке­тіп ба­ра жа­тыр. Ер­те­ңі­не ол ме­ні бір аға­сы­ның үйіне ер­тіп бар­ды. Та­ныс­тыр­ды. Аға­сы ме­ди­ци­на ғы­лым­да­ры­ның док­то­ры, про­фес­сор Әмір­бек Ал­да­на­за­ров де­ген кі­сі екен. Ол:

– Не­мат, мы­на ба­ла ма­ған ұнап қал­ды. Сен осы қыз­ды ал, ал­ма­саң се­ні­мен сөй­лес­пей­мін,– де­ді.

Ал үшін­ші кү­ні… ел­ге ал­ды да кет­ті. Ай-шай­ға қа­рат­па­ды. Он же­ті­ге жа­ңа шық­қан жас қыз­бын ғой. Қа­ла тір­ші­лі­гі­не ара­ла­са қой­ма­ған, ауыл­дан ен­ді ға­на кел­ген ке­зім. Мұн­дайда не іс­теу ке­ре­гін мен қай­дан бі­лейін, «жүр» де­ген­ге мұр­нын тес­кен тай­лақ­тай со­ңы­нан еріп жү­ре бе­ріп­пін. Сөйт­іп, бас-аяғы үш-ақ күн­де, есім­ді де жиып үл­гер­мес­тен бө­тен үй­дің та­бал­ды­ры­ғын ат­та­дым, ке­лін боп түс­тім. Ата-енем қуа­нып той жа­са­ды. Той­дан соң үл­кен кі­сі­лер біз­ге іле­сіп ке­ліп, ме­нің әке-ше­шем­нің ал­ды­нан өт­ті. Екі жақ ыр­за­ла­сып, құ­да, құ­да­ғи бол­ды. Құ­да мың жыл­дық де­сіп құй­рық-­бауыр же­ді.

Біз­дің жұ­бай­лық қы­зық өмі­рі­міз осы­лай бас­тал­ды. Ех, шір­кін, екеуі­міз­дің ба­сы­мыз­дан өт­кен ол өмір бір қы­зық дәу­рен екен, сол көр­ген қы­зы­ғы­мыз ұзақ­қа со­зыл­ма­ды ғой. Ағаң ҚазМУ-дың жур­на­лис­ти­ка бө­лі­мін­де сырт­тай оқып жүр­ді. Оның ал­дын­да бір инс­ти­тут бі­ті­ріп, эко­но­мист ма­ман­ды­ғын ал­ған. Бі­рақ ол ма­ман­дық­ты қа­ла­май, «Со­циалис­тік Қа­зақ­стан» га­зе­тін­де тіл­ші боп жұ­мыс іс­теп жүр еді. Ке­ңес аға Үсе­баев бас ре­дак­тор-тұ­ғын. Өзі­міз жас бол­сақ та, га­зет­тің сол кез­де­гі жауап­ты хат­шы­сы Нұр­ға­зы Шә­кеев сын­ды аға­лар­мен дос­та­сып, ты­ғыз қа­рым-қа­ты­нас жа­сап тұр­дық. Га­зет­те қыз­мет іс­теп жүр­ген ке­зін­де Не­мат­ты Қа­зақ КСР Ми­ни­стр­лер Ке­ңе­сі­не жауап­ты қыз­мет­ке ша­қыр­ды. Мә­де­ниет бө­лі­мі­нің ре­фе­рен­ті бол­ды, сон­дай-ақ Әде­биет, өнер жә­не ар­хи­тек­ту­ра са­ла­ла­ры бой­ын­ша мем­ле­кет­тік сый­лық­тар жө­нін­де­гі Ко­мис­сия­ның жауап­ты хат­шы­сы қыз­ме­тін ат­қар­ды. Не кием, не ішем де­ген жоқ­пыз. Ал­тын асық­тай қос ұлы­мыз жай­қа­лып өсіп ке­ле жат­ты. Жұрт­тан озық өмір сүр­дік. Сон­да мар­құм ше­шем: «Осы сен­дер­ге көз тиіп ке­те ме деп қор­қа­мын», – деп қа­ра­дай қауіп ой­лап оты­ру­шы еді. «Ой, ма­ма, біз­ге не деп көз тиеді?» – дей­мін мен жас­тық­қа тән ал­бы­рт­тық­қа ба­сып. Сон­да ше­шем: «Нан­ға май жақ­қан­дай, жағ­дайла­рың тез оңа­лып, не ке­рек­тің бә­рі жыл­дам бо­ла қал­ға­ны­нан қор­қам», – дей­ді қау­пін үде­тіп. «Қойы­ңыз­шы, ма­ма, жағ­дайы­мыз тез оңа­лып жат­са, ол біз­дің адал ең­бе­гі­міз емес пе?» – дей­мін мен де дес бер­мей. Бү­гін қа­рап отыр­сам, анам мар­құм кө­ре­ген жан бол­ған екен ғой.

Бас қо­сып, отау құр­ған ал­ғаш­қы кү­ні-ақ ағаң ма­ған мы­на­дай шарт қой­ды: «Се­нің мін­де­тің – үй­дің ша­руасын іс­теу, ба­ла тәр­бие­леу. Мен жұ­мыс­тан кел­ген­де та­мақ дай­ын тұ­руы ке­рек; киім жуы­лып, үтік­теу­лі бо­лу ке­рек; ба­ла­лар­дың қар­ны тоқ, үс­ті та­за жү­руі ке­рек; сан­да­лып кө­ше­де жүр­меуі ке­рек. Ме­нің мін­де­тім – та­быс та­бу. Осы үйге қан­ша ақ­ша қа­жет бол­са, сон­ша та­бу. Қыс­қа­сы, сен – үй­дің, мен – түз­дің ада­мы­мын», – де­ді.

Ал­ға­шын­да ке­лі­суін ке­ліс­тім-ау, бі­рақ оқу бі­тір­ген кез­де­рі «Уни­вер­си­тет­ті мен де бі­тір­дім. Фи­ло­лог де­ген ме­нің де ма­ман­ды­ғым бар. Қа­лай үйде оты­ра­мын?» – деп, кей­де оңа­ша­да көз жа­сы­на ерік бе­ріп алу­шы едім. Бір кү­ні со­лай ебіл-се­біл боп жы­лап отыр едім, үйге ше­шем ке­ле қал­ға­ны. Кел­ген бой­да:

– Не боп қал­ды? Не­ге жы­лап отыр­сың? деп шо­шып кет­ті.

Одан сай­ын жы­ла­дым.

– Айт­саң­шы не бол­ға­нын, ты­ныш­тық па?

– Не­мат ма­ған жұ­мыс іс­те­мей­сің деп жа­тыр. Үйде оты­рып ба­ла ба­ға­сың дей­ді. Үйге қа­рай­сың, хо­зяй­ка бо­ла­сың деп жа­тыр. Ө-ө-ө. Ал мен жұ­мыс­қа шық­қым ке­ле­ді. Не­мат сияқ­ты ғы­лым­мен шұ­ғыл­дан­ғым ке­ле­ді, – деп үде­тіп ке­ле жа­тыр едім:

– Е-е, Құ­дай-ай, бі­реу се­ні ба­ғам де­се, бі­реу се­нің жағ­дайың­ды жа­сай­мын де­се, нең бар жа­ның­ды қи­нап жұ­мыс іс­теп. Ба­лаң­ды ба­ғып ты­ныш қа­на отыр­май­сың ба? Әйел­дің мін­де­ті ба­ла тәр­бие­леу емес пе?– деп тый­ып тас­тап, үй­ден шы­ғып кет­ті.

Ше­шем кет­кен соң бі­ре­се жы­ла­дым, бі­ре­се жұ­бан­дым. Ақы­ры «Шы­нын­да бі­реу та­быс тауып әке­лем де­се, ба­ла­лар­ды тәр­биеле де­се, ма­ған ба­ла­дан ар­тық не ке­рек?» де­ген ойға та­бан ті­ре­дім. Со­дан жы­лап-сық­тау­ды жиып тас­тап, ағаң айт­қан мін­дет­ке кі­рі­сіп кет­тім. Сөйт­іп, ал­тын асық­тай екі ұл сүйіп, ға­жап өмір сү­ріп ке­ле жат­қа­ны­мыз­да, ойла­ма­ған жер­ден ағаң аяқ-қо­лы­нан бір­дей айыры­лып, сал бо­лып, жа­тып қал­ды ғой.

– Аяқ ас­ты­нан жа­тып қал­ды ма, әл­де бұ­рын­нан сыр бе­ріп жүр ме еді?

– Ал­ға­шын­да тұ­мау ма де­дік. Жас адам тұ­мауды елейт­ін бе еді, ә де­ген­де он­ша мән бер­ме­дік қой. Кейін дә­рі­гер­лер­ден сұ­рап біл­дім, жұлын­да әл­де­қан­дай сұй­ық­тық пай­да бол­ған екен. Он­дай кез­де адам жа­тып ем­дел­ме­се бол­майды. Бі­рақ ағаң дәл сол уа­қыт­та ғы­лым кан­ди­дат­ты­ғы үшін дис­сер­та­ция­сын қор­ғауға дай­ын­да­лып жат­ты да, ауру­ха­на­ға ба­ру­ға мұр­ша­сы бол­ған жоқ. Тіп­ті, ауру екен­мін-ау деп ойла­са кә­не. Дис­сер­та­циясын қа­лай қор­ға­ды, Құ­дай­дың құ­ді­ре­ті, со­лай ая­ғын ба­са ал­май қал­ды. Сөйт­сек, жұлын­да ісік пай­да бо­лып, ол ісік аяқ­тың нерв тал­шы­ғы­на ті­ре­ліп тұр екен. Хи­рург әрі тек­се­ріп, бе­рі тек­се­ріп, «опе­ра­ция жа­сау ке­рек, бас­қа амал жоқ, әйт­пе­се ті­рі қа­луы екі­та­лай» де­ген ше­шім­ге кел­ді. Оған да көн­дік. Көн­бес­ке ша­ра жоқ еді. Опе­ра­циядан соң ағаң он жыл бойы тап­жыл­май тө­сек тар­тып жат­ты ғой. О-ой, қа­ра­ғым, мұн­дай қа­сі­рет пен қиын­шы­лық­ты Құ­дай дұш­па­ны­ңа бер­ме­сін. Бұл 1973 жыл ғой, ағаң сон­да отыз бес жас­та, мен жиыр­ма ал­ты­да­мын. Мұ­хи­тым же­ті­де, Қай­ра­тым екі жас­та. Үй мен ауру­ха­на­ның ара­сын­да шы­рыл­дап жү­гір­дім де жүр­дім ғой. Оның үс­ті­не мен ауру­ха­на­ға бас сұқ­қан сай­ын дә­рі­гер­лер, қуант­қа­ны ма, қор­қыт­қа­ны ма біл­мей­мін, «бү­гін ті­рі жа­тыр» деп қар­сы ала­ды. «Бү­гін ті­рі жа­тырдың» ар­ты­нан «ер­тең өле­ді» де­ген суық сөз ес­ті­ле­тін­дей тұ­ла бой­ым түр­ші­гіп ке­те­ді. Ағаң­ның аяқ-қо­лын­да жан жоқ. Бірауыз тіл­ге ке­ле ал­май­ды. Жыл­ты­ра­ған кө­зі ға­на. Шөл­де­се, су­ды кө­зі­мен ым­дап көр­се­те­тін.

То­ғыз са­ғат опе­ра­ция үс­те­лін­де жат­ты ағаң. То­ғыз са­ғат да­ла­да жы­лап мен жүр­дім.

– Осы­лай жат­қа­ны жат­қан, де­ді хи­рург опе­ра­циядан соң ме­ні ша­қы­рып алып. Ті­лі ше­ші­ле­ді, қо­лы­на жан кі­руі мүм­кін, бі­рақ аяғы… аяғы еш­қа­шан қи­мыл­да­май­ды. Мүм­кін осы­лай бір ай жа­тар, мүм­кін бір жыл, әл­де он жыл жа­та ма екен? Біз ол жа­ғын біл­мей­міз.

Про­фес­сор осы­ны айт­қан­да кө­зім­нен бір там­шы жас там­бай қа­ра тас боп қа­тып қап­пын. Не­ге жы­ла­ма­дым, не­ге кө­зім­нен жас шық­па­ды, оны өзім де біл­мей­мін, тек үйге ке­ліп та­бал­ды­рық­тан ат­тай бе­ре, ал­дым­нан Қай­ра­тым «ма­ма­лап» жү­гі­ре шық­қан­да, ма­на­дан бе­рі қа­ра тас боп сі­ре­сіп ке­ле жат­қан жүй­ке-жүйем ке­нет бо­сап, өзім­ді өзім те­жей ал­май, екі ұлым­ды құ­шақ­тап ебіл-се­бі­лім шы­ғып жы­лай бе­ріп­пін. Ба­сы­мыз­ға не зауал түс­ке­нін, не боп, не қой­ға­нын ұқ­пай, жәу­тең­дей қа­ра­ған қос ба­ла­па­ны­ма со­лай біл­ді­ріп­пін.

Со­дан бы­лай қа­рай Не­мат­қа көр­се­тіп кө­зі­ме жас ал­мауға тас­түйін бе­кін­дім. Өзім­ді өзім мық­тап қол­ға ал­дым. «Бұл бір Құ­дай­дың ма­ған жі­бер­ген сы­на­ғы шы­ғар, мен со­ған қа­лай да кө­нуім ке­рек» деп ой түй­дім. Ағаң­ның ма­ған де­ген сүйіс­пен­ші­лі­гі ерек­ше еді ғой. Ме­нің бө­тен ой ойла­май, бе­рік бол­ғым кел­ге­ні со­дан да бо­лар деп ой­лай­мын. Қиын­шы­лық бас­қа түс­кен­де екеуі­міз бір адам бо­лып қал­дық. Қа­зір­ге дейін со­лай­мыз.

– Сол қиын­шы­лық­ты ес­ке ала бе­ру сіз­ге де оңай бол­мас. Ағай да, сіз де адам айт­қы­сыз азап­ты бас­тан кеш­ті­ңіз­дер. Се­нім­ді се­ті­нет­пе­ген, әри­не, жа­рық дү­ниеге де­ген құш­тар­лық қой. Қа­сын­да күн­діз-тү­ні сә­биін мә­пе­ле­ген ана­дай боп сіз жүр­ме­се­ңіз, айна­ла шап­қы­лып қос құлы­ны ойна­ма­са, өмір­дің мә­ні бол­мас па еді, кім бі­ле­ді. Он жыл тө­сек­тен тұр­май жа­ту­дың қан­ша­лық­ты азап еке­нін, со­ны бас­тан кеш­кен адам ға­на тү­сі­не­ді ғой. Жүй­ке­нің жұ­қа­рып, тө­зім­нің тау­сы­ла­ты­ны сон­дай хал кеш­кен­де емес пе? Ажал аузы­на күн­де ба­рып кеп жат­қан ағай­дың мы­на өмір­ден тү­ңіл­ген кез­де­рі бол­ды ма?

– Ма­ған біл­дір­мей жат­па­са, он­дай­ын көр­меп­пін де, сез­беп­пін де. Үне­мі қа­сын­да­мын. Науқа­сы аса ауыр еді. Бі­реу та­қы­мы­на қыл­бұ­рау са­лып жат­қан­дай, қа­шан көр­сең, сыр­қа­тын кө­те­ре ал­май күй­зе­ліс­ке тү­сіп жат­қа­ны. Кей­де, тіп­ті, шы­да­май ке­тіп ті­сін шы­қыр­ла­тып, шы­бын жа­ны кө­зі­не кө­рі­ніп шыр­қы­рай­ды. Он­дай кез­де­рі Қай­рат­ты де­реу киін­ді­ріп, ес бі­ліп қал­ған Мұ­хит­қа қо­сып да­ла­ға ой­нау­ға жі­бе­ре­мін. Ер ба­ла­лар ғой, әке­сі­нің қи­нал­ға­нын көр­ме­сін, әке­сі­нің қи­нал­ға­нын кө­ріп са­ғы сын­ба­сын деп.

Тө­се­гін са­ғат сай­ын ауыс­ты­рып, жуып тұ­ра­мын. Ме­ні қой­шы, мен сау адам­мын ғой, күй­реп жат­қан адам­ды ор­ны­нан қоз­ғай бер­ген де қиын. Жа­та-жа­та тіп­ті жам­ба­сы те­сі­ліп қал­ды. Тө­сек қан­ша ма­мық, жұм­сақ бол­са да, тап­жыл­мас­тан жа­та бе­ру кім-кім­ге де оңай емес. Аяғы қоз­ғал­ма­ға­нын да қой­шы, адам­ға ең қиыны – қол­сыз қа­лу екен. Одан өт­кен тағ­дыр­дың тәл­ке­гі жоқ па деп қал­дым. Адам­ның өз қо­лы­мен ас іш­ке­ні де өл­шеусіз ба­қыт. Аузы­на су­ды қа­сық­тап та­мыз­ған күн­дер­ді ес­ке ал­сам, әлі күн­ге дейін тө­бе құй­қам шы­мыр­лайды. Кө­зі­не құй­ыл­ған ащы тер­ді өз қо­лы­мен сүр­тіп тас­тай ал­ма­са, бе­ті­не қон­ған шы­бын­ды өз қо­лы­мен үр­кі­тіп, ұшы­рып жі­бе­ре ал­ма­са, одан өт­кен қор­лық бар ма бұл дү­ниеде?

Ағай сөйт­іп жа­тып та жұ­мыс іс­те­ді-ау…

– Жұ­мыс іс­тей бас­та­ға­ны опе­ра­циядан кейін­гі үшін­ші жыл еді ғой. Ал­ғаш­қы екі жыл­да он­дай ой қай­да, қайт­се ті­рі қа­ла­ды, қайт­се бе­ті бе­рі қа­рай­ды деп жан­та­лас­қан, ар­па­лыс­қан кез емес пе ол. Тө­сек­ке та­ңыл­ға­ны­на бір жыл бол­ған­да «Шә­ді ақын» ат­ты сау ке­зін­де жаз­ған мо­ног­ра­фиясы кі­тап бо­лып, жа­рық­қа шық­ты. Сон­да ал­ғаш­қы кі­та­бы­на тіп­ті, селт етіп қуана да ал­ма­ды. Қа­лай қуан­сын, өлім мен өмір ар­па­лыс­қа тү­сіп жат­қан кез. Ен­жар көз тас­та­ды да, сұлқ тү­сіп жа­та бер­ді. Мүм­кін ол кі­тап қа­ра жер­ді аяғы­мен тең ба­сып, шап­қы­лып жүр­ген ба­қыт­ты ке­зін ес­ке тү­сі­ріп жі­бер­ді ме, кім біл­сін. Әйт­еуір, қуана ал­ма­ды.

Ал ау­дар­ма­мен айна­лы­са бас­та­ға­ны­мыз, опе­ра­циядан кейін­гі үшін­ші жыл. Ағаң­мен бір кез­де қыз­мет­тес бол­ған Жу­ков де­ген кі­сі «Жа­зу­шы» бас­па­сы­ның сол кез­де­гі ди­рек­то­ры Әбілмәжін Жұ­ма­баев­қа ба­рып: «Әбе­ке! Не­мат­қа кө­мек­те­сейік. Ау­дар­ма жа­сап көр­сін. Бір кі­тап бе­рі­ңіз»,– деп­ті. Ал Әбілмәжін аға «Бұ­рын ау­дар­ма жа­сап көр­ме­ген адам» де­мес­тен ар­мян жа­зу­шы­сы Лео­нид Гу­ру­нц­тың «Шір­кін, біз­дің Шу­ши­кент» ат­ты ро­ма­нын ауда­ру­ға ұсын­ды. Әбілмәжін ағай­дың жақ­сы­лы­ғы ғой, әйт­пе­се көр­кем ау­дар­ма­ны ол уа­қыт­та кім кө­рін­ген­нің қо­лы­на ұс­тат­пайт­ын еді.

Ағаң сол ро­ман-кі­тап­ты әрі ауда­рып, бе­рі ауда­рып қа­рап қояды. Әрі ауда­рып, бе­рі ауда­рып де­ге­нім жай сөз, әрі ауда­рып, бе­рі ауда­рып қа­рауға қи­мыл­дайт­ын қол қай­да? Кеуде­сі­не тия­нақ тақ­тай қой­ып, кі­тап­ты со­ған ті­рей­міз. Кі­тап­ты ол со­лай аса қи­на­лыс­пен оқы­ды. Айт­пақ­шы, ол кез­де ағаң­ның ті­лі ше­шіл­ген, ашып қой­ған бет­ті оқып бол­ған соң, ке­ле­сі бет­ті ашу­ға дауыс­тап ме­ні кө­мек­ке ша­қы­ра­ды. Мен бол­ма­сам кіш­кен­тай Қай­рат шо­қи­ып ба­сын­да оты­ра­ды, әл­гі кі­тап­тың ке­ле­сі бе­тін сол ауда­рып бе­ре­ді. Кейін ті­лі­мен өзі аша ала­тын жағ­дайға жет­ті. Бі­рақ ағаң сол ро­ман­ды ұзақ уа­қыт ау­дар­май тым-ты­рыс жа­тып ал­ды. Ба­сы Әуезов­тен бас­тап бір­та­лай қа­зақ жа­зу­шы­ла­ры­ның бас­қа тіл­дер­ден ау­дар­ған шы­ғар­ма­ла­рын бір-бір сү­зіп, қа­рап шық­ты. Сөйт­іп күй­бең­деу­мен үш-төрт ай сыр­ғып өтіп кет­ті. Ал кі­тап­ты қа­зақ ті­лі­не ауда­рып, бас­па­ға тап­сы­ру­ға бір жыл уа­қыт бер­ген.

– Не­мат, уақы­тың өтіп ба­ра жа­тыр ғой,де­дім бір кү­ні шы­да­май.

– Бі­лем ғой, – де­ді ол. – Бұ­рын-соң­ды іс­те­ме­ген жұ­мы­сым. Жү­ре­гім дауала­май жа­тыр.

– Қайт­кен­де де бір­де­ңе іс­теу ке­рек. Әйт­пе­се мы­на екі ба­ла­ны қа­лай ба­ға­мыз? «Бұ­лар ен­ді қа­лай өмір сү­рер екен, бә­лем» деп жұрт біз­ден екі кө­зін ал­май ба­ғып отыр ғой, – деп, ағаң­ды бі­раз қам­шы­ла­дым.

Ой­пыр­май, оңа­ша­да со­ны ойла­сам бол­ды, жү­ре­гім қал­ты­рап, тө­бе ша­шым тік тұ­ра­ды. Қор­қып ке­тем! Ыш­қы­нам!

Әл­гі кі­тап­тың үш бас­па та­ба­ғын Зейт­ін аға Ақы­шев ауда­рып қой­ған екен. Қал­ған он се­гіз-он то­ғыз бас­па та­ба­ғы біз­дің мой­ны­мыз­да. Ағаң­ды кей­де қам­шы­лап, кей­де қай­рап жү­ріп бір сә­ті түс­кен кү­ні «біс­міл­лә» деп бас­тап кет­тік. Ағаң ауыз­ша айта бас­тайды, мен айт­қа­нын айт­қа­нын­ша ақ қа­ғаз­ға жа­за бе­ре­мін. Бір сәт­те ағаң айт­ып жат­қан сө­зін кілт тый­ып, «ал оқы­шы, не бол­ды екен» дей­ді. Мен мә­нер­леп оқи жө­не­ле­мін. Ағаң ақы­ры­на дейін тө­зім­мен тың­дап жа­та­ды да, «қой мы­нау шық­пап­ты, жаз­ға­ның­ды жырт, қайта жа­за­мыз» дей­ді. Әл­де­не­ше рет жыр­тып, әл­де­не­ше рет қайта жаз­ған ке­зі­міз бол­ды. «Сон­ша қи­на­лып ең­бек ет­тім, сен не­ме­не­ге жыр­тып тас­та дей бе­ре­сің» деу­ге ме­нің дә­тім бар­майды. Олай деп қа­лай айтасың, өзі «шық­па, жа­ным, шық­па» деп, әупі­рім­мен жат­қан адам­ның са­ғын сын­дыр­ғым кел­мейді.

Ал­ғаш­қы кі­тап­ты осы­лай, аса қи­на­лыс­пен ауда­рып шық­тық.

Кім­нің кім еке­ні осын­дайда бір бай­қал­ған шы­ғар. Ағай­ын-ту­ған адам­дар, тым бол­ма­са, сөз жәр­дем ете ал­ды ма?

– Ағаң Ми­ни­стр­лер Ке­ңе­сін­де мә­де­ниет бө­лі­мін­де қыз­мет іс­теп жүр­ген­де біз­дің үй­ден адам аяғы арыл­майт­ын. Ағай­ын-ту­ған ғой баяғы. Бә­рі­не де ағаң­ның кө­ме­гі ке­рек. Бі­рі үйге ен­ді ке­ліп жат­са, ен­ді бі­рі үй­ден шы­ғып ке­тіп ба­ра жа­та­ды. Со­ны бай­қап қал­ған көр­ші кем­пір: «Та­ңер­тең­нен кеш­ке дейін ас пі­сі­ру­ден қо­лың ти­мей­ді-ау се­нің», – деп, ба­сын шай­қап таң қа­лу­шы еді.

Ағаң жа­тып қал­ған соң «бо­са­ғаң­да тү­неп шық­сақ, со­ған ра­зы­мыз» дейт­ін баяғы ағай­ын ен­ді, тіп­ті, есі­гі­міз­ден қа­ра­май кет­ті. Зәуде кө­ше­де кө­ріп қал­са, те­ріс бұ­ры­лып ке­те­ді, көр­се де көр­ме­ген боп қа­сым­нан жыл­дам өте шы­ға­ды. Әл­де «осы ме­нен ақ­ша сұ­рап жүр­мес пе екен» деп ой­лай ма, кім біл­сін, әйт­еуір, «әй, аман­бы­сың­дар» дейт­ін бі­реуі та­был­майды. Құ­дай-ау, ме­нің сон­да олар­дан ала­қан жай­ып бір­де­ңе сұ­рай­ын де­ген ойым жоқ еді ғой, ме­нің олар­дан кү­те­ті­нім, бар бол­ға­ны, бірауыз жы­лы сөз емес пе? Ой­пыр­май, сон­да ол шір­кін­дер бірауыз жы­лы сөз айт­ып, жа­быр­қап жүр­ген жү­ре­гім­ді жұ­ба­та ал­ма­ды ғой. Олар­дың бә­рі кү­ні ке­ше ме­нің ақ дас­тар­қа­ным­нан дәм тат­қан, дәм та­тып оты­рып өл­мей айы­рыл­мас­пыз дес­кен адам­дар емес пе еді? Ен­ді біз мы­на­дай қиын жағ­дайға ду­шар боп қал­ған­да шы­ны­мен те­ріс бұ­рыл­ға­ны ма, біз­ді адам қа­та­ры­нан мүл­дем шы­ға­рып тас­та­ға­ны ма?

Осы­ны ойла­ған­да кей­де дү­кен­ге ба­ра жа­тып, ал кей­де сол дү­кен­нен қайт­ып ке­ле жа­тып кө­ше­нің та­са бір тұ­сы кез­дес­се, сол жер­де ты­ғы­лып тұ­рып көз­дің жа­сын тө­гіп-тө­гіп ала­мын. Көз­дің жа­сын тө­гіп-тө­гіп ала­мын да, қайтадан есім­ді жиып, бой­ым­ды тү­зеп, үйге ке­ле­мін. Аға­ңа жы­ла­ға­ным­ды көр­сет­кім кел­мейді. Көз жа­сым­ды кө­ріп бө­тен ой ой­лап қал­ма­сын, өзі күй­реп жат­қан­да күй­зе­ліп қал­ма­сын де­ген сақ­тық қой ме­ні­кі. Ме­нің жы­лап жүр­ге­нім­ді көр­се, өмір­ден бір­жо­ла тү­ңі­ліп ке­тер деп қор­қа­мын. Бі­рақ ағаң сүйегі асыл адам ғой, нау­қа­сы жа­ны­на ба­тып ба­ра жат­са да өмір­ден кү­дер үз­ген жоқ. Өмір сү­ру­ге сон­ша құш­тар бол­ды.

Жа­зу­шы адам се­зім­тал ке­ле­ді ғой, қан­ша жер­ден жа­сы­рып бақ­қа­ны­ңыз­бен көз­ге жас ал­ға­ны­ңыз­ды бә­рі­бір се­зіп қоя­тын шы­ғар?

– Се­зе ме, қай­дам, кө­зім­нің қы­зар­ға­нын тез бай­қап қа­лып, «Не бол­ды, Қуа­ныш? Кө­зің не­ге қы­за­рып кет­кен?» деп елең­деп, сұ­рап жа­та­ды. Бі­рақ «Жы­лап қал­дың ба?» деп сұ­ра­май­ды. Әл­де сұ­рауға бат­пай ма… біл­мей­мін. Жы­лау ту­ра­лы екеуі­міз­дің ара­мыз­да бірауыз әң­гі­ме бол­майды. Он­дай әң­гі­ме айт­ып бір-бі­рі­міз­дің жү­ре­гі­міз­ге қаяу тү­сі­ріп ал­ғы­мыз кел­мейді. Он­сыз да беп-бел­гі­лі нәр­се­ні кө­ңір­сі­те бе­ру­дің қа­же­ті қан­ша? Он­сыз да жа­ра­лы жү­ре­гі­міз­ді кей­де бір ағай­ын­дар­дың одан сай­ын тыр­нап, да­ла­дай қып қа­на­тып кет­кен­де­рі де бол­ды-ау. Бір­де, біз­ге жақ­сы та­ныс бір адам, өзі әрі ағай­ыны­мыз бо­лып ке­ле­ді, үйге ба­са-көк­теп кі­ріп ке­ліп, «асып-та­сып ке­тіп едің, са­ған сол ке­рек» де­ген­дей ауыр-ауыр сөз айт­ып кет­ті. Не дейін, жа­ным-ай, кө­зі­нің қа­ра­шы­ғы ға­на қи­мыл­дап тө­сек­те жат­қан ағаң да, аға­ңа қайт­сем па­на бо­лам деп бәйек боп жүр­ген мен де қат­ты қа­па­лан­дық.

Ке­зін­де дә­рі­гер бол­ған бір әйел кү­ні бү­гін­ге дейін кө­ше­де ме­ні көр­се, жо­лы­ғы­сып қал­майын де­ген­дей, алыс­тан қа­ша­ды. Сол кі­сі ке­зін­де: «Күйеуің ен­ді адам бол­майды. Үйіс­тіп жат­қа­ны жат­қан. Сен бол­саң жас­сың, жиыр­ма ал­ты­да­ғы уыл­жы­ған ке­лін­шек­сің. Екі ба­лаң­ды дет­дом­ға бер, күйеуің­ді мү­ге­дек­тер үйіне өт­кіз. Сөйт­іп өзің күйеуге шық. Жас­тық өмі­рің­ді қор қыл­ма», – деп қам­қор­си сөй­ле­ген еді.

Дә­рі­гер апай,де­дім шы­дай ал­май,мен оған күйеуге сау ке­зін­де шық­тым ғой. Ма­ған ол сау ке­зін­де ке­рек бол­ды да, ба­сы­на мы­на­дай зауал туып, қиын­дық­қа ду­шар боп қал­ған­да ке­рек бол­май қа­ла ма сон­да? Мен оны қа­лай да­ла­ға тас­тай­мын? Не деп тұр­сыз? Өз ба­ла­ла­рым­ды өзе­гі­нен те­бем бе?! Мен олар­дың ана­сы­мын ғой. Ер­тең олар өс­кен соң бе­ті­не қа­лай қа­рай­мын? Сіз ме­ні от­қа итер­ме­ңіз!

– Бо­ла­ша­ғың­ды ойла­саң­шы, бо­ла­ша­ғың­ды…

– Ме­нің бо­ла­ша­ғым осы­лар­мен бір­ге. Не көр­сем де, осы­лар­мен бір­ге кө­ре­мін,деп қа­пе­лім­де жы­лап қа­лып едім сон­да.

Ме­нің ойым­ша, адам­ның ба­сы­на тау­дай тау­қы­мет түс­се де, үйіп-тө­гіп бір күн­де жақ­сы­лық ор­най қал­са да со­ны жі­бе­ре­тін бір Тә­ңір­дің құ­ді­ре­ті! әкем мар­құм­ның, анау айт­қан­дай дін­дар бол­ма­са да, аузы­нан Ал­ла­сы түс­пейт­ін. Сол кі­сі­нің тәр­бие­сін кө­ріп өс­тік. Ағаң бұ­дан бы­лай қа­ра жер­ді та­ба­ны­мен ба­сып жү­ре ал­майтынын ес­ті­ген­нен-ақ «Ал­ла сал­ды, біз көн­дік» деп ағаң үшін, ағаң­нан өр­ген екі ба­ла үшін ға­на өмір сү­ру­ге бел бу­дым ғой.

Біз үшін ас­пан мен жер қа­бы­сып қал­ған ала­пат ке­зең­де, адам­гер­ші­лік­тен жұр­дай ағай­ын­ның күй­дір­гі қы­лы­ғы­на куә боп, он­сыз да қау­сап тұр­ған кө­ңі­лі­міз­ді одан сай­ын күй­ре­те түс­кен сөз­де­рін ес­ту­ге мәж­бүр бол­дық. Олар­дың сол қы­лы­ғын қа­зір ес­ке ала бер­гім кел­мейді. Оның есе­сі­не бө­тен адам­дар­дың ша­ра­па­ты­на кө­бі­рек бө­лен­дік. Со­лар­дың жа­ра­лы жү­ре­гі­міз­ді жұ­ба­тып айт­қан жы­лы сөз­де­рі мен жыр­тық кө­ңі­лі­міз­ге жа­мау бол­ға­ны ту­ра­лы әң­гі­ме­леудің өзі мен үшін бір ға­ни­бет. Олар­ды ес­ке тү­сі­ру ме­ні ра­қат се­зім­ге бө­лей­ді. Мы­са­лы, Нұр­лы­бек аға Жү­ні­сов адам­гер­ші­лі­гі мол, сон­дай жақ­сы кі­сі­нің бі­рі еді. Ол біз­дің жү­деп қал­ған кө­ңі­лі­міз­ді жұ­ба­тып, кем боп жат­қан же­рі­міз­ді тол­ты­ру­ға әс­те та­рыл­майт­ын. Бір кү­ні сол Нұр­лы­бек аға су жа­ңа «Моск­ва» де­ген жа­зу мә­шің­ке­сін әке­ліп бер­ді. Ағаң екеуі­міз­дің сон­да­ғы қуан­ға­ны­мыз­ды көр­сең. Жо-жоқ, су жа­ңа мә­шің­ке­ге ие бо­ла қал­ға­ны­мыз­ға емес, одан да гө­рі жа­қын ағай­ын адам­дар ір­ге­сін ау­лақ са­лып, ат-то­нын ала қаш­қан­да, бұ­рын он­ша-мұн­ша қа­ты­са қой­ма­ған Нұр­лы­бек аға­ның біз­ді бө­тен­сін­бей, адам са­на­ты­на са­нап, елеп-ес­кер­ге­ні­не есі­міз ке­те қуан­дық. Е-е, Нұ­ра­ғам де­ген Құ­дай­ға қа­ра­ған, има­ны жү­зі­нен кө­рін­ген адам еді ғой. Әт­тең, өзі өмір­ден ер­те өт­ті. Қы­зы­лор­да пе­ди­нс­ти­ту­ты­ның де­ка­ны боп қыз­мет етіп жүр­ген­де бір қа­ні­шер­дің қо­лы­нан мерт бол­ды. То­пы­ра­ғы тор­қа, има­ны жол­дас бол­сын мар­құм­ның.

– Ағай тө­сек­тен тұ­ра ал­май қал­ған кез­де сіз­дің ана­ңыз өмір­де бар еді ғой. Ол кі­сі не деу­ші еді?

– Анам… енем де адам­ның ал­ты­ны еді ғой. Бі­рақ аға­ңа опе­ра­ция жа­сар­дың ал­дын­да енем­нің де ті­лі күр­ме­ліп, бір аяқ, бір қо­лы­нан жан ке­тіп, қиын жағ­дайға ұшы­рап қал­ды. Со­дан көп ұза­ған жоқ, бұ дү­ниеден баз ке­шіп, ана дү­ниеге ат­та­нып кет­ті. Ол кез­де ағаң да тө­сек­ке та­ңы­лып, пұ­шай­ман боп жат­қан. Сон­да да ол ана­сын ақ­тық са­пар­ға шы­ға­рып са­лу үшін ел­ге ба­рып қайт­ты. Ба­рып қайт­қан­да зем­біл­ге са­лып апар­дық қой. Ол ту­ра­лы ағаң кі­тап­та да жаз­ған бо­ла­тын.

Ал өз анам ауыл­дың оқы­ма­ған қа­ра­пай­ым көп кем­пі­рі­нің бі­рі еді. Қа­ра та­ны­ма­са да, ма­қал­дап-мә­тел­деп сөй­ле­ген­де ау­зың­ды ашып, кө­зің­ді жұ­ма­сың. Тіп­ті, ағаң­ның өзі кей сө­зі­не ра­зы боп «апа, осы сө­зі­ңіз­ді жа­зып алай­ын­шы, қайталап айта қойы­ңыз­шы» де­се, жа­ңа ға­на айт­ып отыр­ған сө­зін, не бә­ле­сі ба­рын қай­дам, та­бан ас­тын­да тарс ұмы­тып қа­ла­тын. Сон­дай әулие кі­сі еді ше­шем.

– Жа­сы не­ше­де еді сон­да?

– Ал­пы­сын­да қайт­ыс бол­ды. Иә, бұл өмір­ден жас кет­ті… бі­рақ ол ма­ған сон­да да жа­са­рын жа­са­ған, аса­рын аса­ған әже боп кө­рі­не­тін. Біз­дің ақыл қал­та­мыз еді ғой ол кі­сі. Бір оқи­ға есі­ме тү­сіп отыр­ға­ны. Ағаң екеуі­міз бір­де қат­ты рен­жі­сіп қал­дық. Рен­жіс­ке­ні­міз сон­дай, мен ажы­ра­су­ға да бел буып жа­тыр­мын. Бұл ен­ді ауру-сыр­қау де­ген­нің не еке­нін біл­мейт­ін жас ке­зі­міз. Мен Мұ­хит­ты же­те­леп алып, үй­ден кет­пек боп, ебіл-се­бі­лім шы­ғып жы­лап жүр­мін. Ағаң ана­дай жер­де үн-түн­сіз тү­не­ріп отыр. Сол сәт, мүм­кін Құ­дай ай­дап кел­ген шы­ғар, үйге ше­шем кі­ріп кел­ге­ні. Кі­ріп кел­ген бой­да біз­дің мы­на­дай боп бү­лі­ніп жат­қа­ны­мыз­ды кө­ріп қалт тұ­рып қал­ды да, ма­ған қа­рап «Не­ге жы­лап отыр­сың?» – де­ді.

–Ой, мы­нау ғой… ба­ла­сы бол­са да қыз­дар со­ңы­нан үйге із­деп ке­ле­ді. Кі­тап сұ­ра­ған боп, бір емес, екі емес, күн­де ке­ле­ді. Ен­ді мұ­ны­мен тұр­май­мын. Ке­те­мін,–деп әл­де ше­шем­ді ар­қа тұт­тым ба, жы­лауды үде­те тү­сіп­пін.

Сон­да анам айт­қан сөз өмі­рі ес­тен кет­пейді.

– Әй, қыз,– де­ді ол қа­ту­ла­нып. – Бай қыз­ған­ған де­ген қай­дан шық­қан пә­ле? Біз­дің қа­зақ­та бай­ын қыз­ға­ну де­ген бо­лып па еді? Оны сен қай­дан үйре­ніп жүр­сің? «Ер­кек үй­ден қы­рық қа­дам шық­қан соң бой­дақ» де­ген қа­зақ. Шы­ра­ғым, сен ме­ні күйеу ба­лам­ның ал­дын­да жер қып тұр­сың ғой. Бұл не де­ген сұм­дық?!

Мен әлі де өк­сі­гім­ді ба­са ал­май отыр­мын.

– Әй, Не­мат,–де­ді бір кез­де. Сен не­ме­не, бір қыз­ды әйел қып ал­дым деп, ер аза­мат ба­сың­мен үйде осы­лай қа­ма­лып оты­ра бе­ре­мі­сің? Бар, қы­ды­рып кел.

Ағаң бі­ру­ақ үн­сіз отыр­ды да, не ойла­ға­нын қай­дам, ор­ны­нан со­зы­ла тұ­рып үй­ден шы­ғып кет­ті. Ол кет­кен бой­да:

–Сіз, ма­ма, анау Не­мат­қа ұр­сып тас­тау­дың ор­ны­на… ме­нің сө­зім­ді сөй­леу­дің ор­ны­на… қайта ма­ған ай­қай­лап… – деп ана­ма бас са­лай­ын.

Анам өк­сі­гім­ді ба­сып бол­ған­ша бе­ті­ме үн­сіз қа­рап отыр­ды да, сөз бас­та­ды:

–Ей-й, шы­ра­ғым, сен де­ген өзім тап­қан қы­зым­сың, өзе­гің­нен теп­сем де кет­пей­сің. Ал мен кі­сі ба­ла­сы­на қа­лай ұр­са­мын? Сен ме­нің қы­зым­ды ал­ған екен­сің деп тө­бе­сін оюым ке­рек пе екен? Оны ата-ана­сы пә­лен жыл тәр­биеле­ді ғой. Отыз­да­ғы аза­мат­ты ен­ді үйде бай­лап ұс­тау мүм­кін емес. Ер­кек­ті бас ер­кің өзің­де деп, бос қоя бер­сең, қайта айна­лып өзің­ді та­ба­ды. Қа­ра да тұр, Не­мат жар­ты са­ғат­тан соң анау есік­тен кі­ріп ке­ле жат­па­са мұр­ным­ды ке­сіп бе­рейін.

Шы­нын­да да ағаң бі­раз­дан соң от­ба­сы­на орал­ды.

…Қа­зір­гі жас­тар тез ажы­ра­са­тын бо­лып ал­ды ғой. Бір жыл, екі жыл бір­ге тұ­рып… тіп­ті екі-үш ба­ла­мен ке­ті­сіп жат­қа­ны. Не де­ген сұм­дық! Жас­тар­дың ша­лыс бас­қан қа­да­мы­на ақыл айт­ып, жөн көр­се­ту­дің ор­ны­на, қайта одан са-йын өр­ші­тіп қоя­тын кей жағ­дайда ше­ше­ле­рі ме дей­мін. «Іші­ме сый­ған қы­зым сыр­ты­ма да сыяды. Сен ме­нің қы­зым­ды не­ге қор­лай­сың? Алып ке­тем! Тұр­ғыз­бай­мын се­ні­мен!» деп күйеу ба­ла­сы­на зір­кіл­ді са­лып жат­қан қыз­дың ше­ше­сін де, ұлы ене­сін ма­ма деп қал­са, «жа­ман қа­тын­ды сен ма­ма деп айт­тың, мен се­ні олар­ға сің­дір­мей­мін» деп тұл­да­нып ашу ша­қыр­ған ұл­дың ана­сын да көр­дім.

Осы да тәр­бие ме? Бұ­ны ес­ті­ген ұл оңа ма, қыз оңа ма? Ал ен­ді ме­нің ше­шем Не­мат­ты жақ­та­май, ме­ні қош­тап «ой, қа­ра­ғым, бол­ды… біт­ті… қы­зым­ды қор­лап… жүр кет­тік» деп он­сыз да кет­ке­лі тұр­ған адам­ды же­те­леп ала жө­нел­се не бо­лар еді? Ше­ше­сі ер­тіп кет­кен қыз ері­не қайт­ып ба­ру­шы ма еді? Қайт­ып бар­майды. Кейін ойла­нып бар­ғы­сы кел­се де, ба­ра ал­май­ды. Ол от­ба­сы­ның тағ­ды­ры со­ны­мен біт­ті дей бер. Егер сол жо­лы ше­ше­ме еріп кет­сем, ағаң­ның тағ­ды­ры не бо­лар еді, мен қа­лай бо­лар едім? Бел­гі­сіз.

Ше­шем біз­дің бү­гін­гі­дей ба­қыт­қа же­туіміз­ге се­беп­кер бол­ды. Ағаң қиын­дық­қа ду­шар боп қал­ған­да да ме­ні одан без­дір­ген жоқ. Үйге кел­ген сай­ын:

–Шы­ра­ғым, жы­ла­ма, қа­жы­ма! Құ­дай­ды ұмыт­па. Құ­дай­ды ұмыт­па­саң, Құ­дай се­ні қол­дайды. Мен Не­мат­тың сыр­қа­ты­нан айы­ғып ке­те­ті­ні­не се­не­мін. Ауру де­ген бат­пан­дап кі­ріп, мыс­қал­дап шы­ға­ды емес пе? Қа­мық­па, тү­бі жақ­сы бо­ла­ды, шы­да, та­ғы да шы­да, – деп ме­нің жі­ге­рім­ді жа­нып, кү­ші­ме күш қо­сып ке­те­тін. Ме­нің Не­мат ағаң­ды ба­ғып-қа­ғу­ым­ды жа­ны сон­дай қа­лап тұ­ру­шы еді. Тіп­ті, о дү­ниеге ат­та­нар ал­дын­да да… Ше­шем мар­құм 1976 жы­лы қайт­ыс бол­ды ғой.

Ол жыл­да­ры ағаң­ның қо­лы­на жан кір­ген, қо­лын кә­дім­гі­дей со­зып, ке­се­де­гі су­ды өзі іше ала­тын жағ­дайға жет­кен. Сон­да Мұ­хит пен Қай­рат­ты киін­ді­ріп алып, қа­ла­ға жа­қын жер­де­гі бір ұжым­шар­да тұ­ра­тын ана­ма бар­дым. Ол қат­ты нау­қа­станып, ба­рып-ке­ліп жа­тыр еді. Екі ба­лам да әже­леп ше­шем­ді бас сал­ды. Мен ба­рып бе­ті­нен сүй­дім. Оны-мұ­ны айта оты­рып шай іш­тік. Бір уа­қыт­та ше­шем шын­тақ­тап жат­қан жас­тық­тан ба­сын әрең кө­те­ріп:

– Әй, сен қыз не қып отыр­сың? Се­нің мы­на оты­ры­сың ет­ті асып қой­ып, асық­пай қо­нақ күт­кен оты­рыс қой. Әл­де Не­мат­тың қа­сын­да бі­реу бар ма еді?

– Еш­кім жоқ, апа. Ер­тең та­ңер­тең ба­рам ғой.

– Тәйт­ әрі, ер­те­ңі не­сі? Тө­сек­тен тұ­ра ал­май жат­қан ер­кек адам­ды жал­ғыз қал­дыр­ға­ны не­сі? Құ­дай­дан қо­рық­пай жал­ғыз өзін қа­лай тас­тап кет­тің? Анау екі ба­ла­ны осын­да қал­дыр да, өзің осы қа­зір кет. Мен бү­гін тәуір­мін, ме­ні өліп қа­ла­ды екен деп ке­ліп отыр­сың ба? Қо­рық­па бү­гін өле қой­мас­пын, де­ді. Бір жа­ман­шы­лық бо­ла­ты­нын ішім сез­се де, ше­шем­ді қи­май-қи­май үйге, ағаң­ның қа­сы­на қайт­тым. Сол тү­ні кір­пі­гім кір­пі­гі­ме ілін­бей, таң­ды кө­зім­мен атыр­дым. Бір­түр­лі жү­ре­гім қы­сы­лып ба­ра жа­тыр. Не­ге еке­нін қай­дам, көз жа­сым­ды көл етіп, еңі­реп жы­ла­ғым кел­сін. Бі­рақ, жы­лау тү­гіл, көз­ге жас алу­ға бол­майды. Ағаң сез­се «Қуа­ныш қи­на­лып жүр екен-ау, ма­ған көр­сет­пей жы­лай­ды екен-ау» деп уайым жеп қа­луы мүм­кін. Таң­ғы бес­те те­ле­фон бе­зек­теп ала жө­нел­ді. Же­тіп бар­сам, қай­ран ше­шем бұл дү­ниеден өтіп кет­кен екен.

 

Ағай опе­ра­цияға түс­кен­де сіз жиыр­ма ал­ты жас­та­ғы жас ке­лін­шек­сіз ғой. Сол жиыр­ма ал­ты­да­ғы жас ке­лін­шек­тің аяқ­тан қал­ған адам­ды өмір ба­қи ба­ғып-қа­ғу­ын ер­лік дей­міз бе, әл­де аз күн көр­ген қы­зық­тың өтеуі дей­міз бе, әл­де әр­бір адам­ның Тә­ңі­рі ал­дын­да­ғы, қа­ла бер­ді құр­сақ­ты жа­рып шық­қан нә­рес­те­нің әке­сі ал­дын­да­ғы па­ры­зы дей­міз бе, біл­мей­мін, әйт­еуір, қай­сы­сы бол­са да сол жыл­дар жас ке­лін­шек үшін үміт­ті үзіп жі­бе­рер­дей, тө­зім­ді тоз­ды­рып жі­бе­рер­дей тым қиын бол­ды ғой. Бұл ту­ра­лы сіз­ден сұ­ра­май-ақ қой­сам деп едім. Бі­рақ…

– Бұл ен­ді адам­ның ар-ұж­да­ны­на, тәр­биесі­не бай­ла­ныс­ты шы­ғар. Ауру­ха­на­да ағаң­мен бір­ге опе­ра­цияға тү­сіп, аяқ-қол­дың қуа­тын пы­шақ қиып, қи­мыл­сыз жат­қан бір кі­сі­нің әйелі ту­ра­лы айт­ай­ын. Қа­ра­саң ақыл-есі тү­зу әйел. Үш қыз­дың ана­сы. Сол әйел екі аяқ­тан қа­лып, күй­реп жат­қан күйеуіне ажы­ра­сам деп күн­де ке­ле­ді. Үйін­де­гі дү­ние-мү­лік­ті қа­лай бө­ле­ті­нін айтады. Әйелі кет­кен­ше сұп-сұр боп тіс­те­ніп жат­қан адам әйелі кет­кен соң сол­қыл­дап көз жа­сын көл­де­тіп жы­ла­ған­да шы­дап тұ­ра ал­май, қо­сы­ла жы­лай­мын. Дап-дар­дай адам. Бір ұжым­шар­дың біл­дей тө­ра­ға­сы. Жа­сы елу­лер­де. Ауру­ха­на­ға біз­ден бұ­рын түс­кен екен. Бір кү­ні аға­ңа ба­рып отыр­сам, «қа­ра­ғым, қа­ра­ғым, бе­рі кел­ші, ая­ғым қи­мыл­дап жа­тыр ма, қа­ра­шы» дей­ді дау­сы ді­ріл­деп. Сөйт­іп, ол ауру­ха­на­дан өз аяғы­мен шы­ғып кет­ті. Біз қал­дық оған қы­зы­ға қа­рап. Мен кейін де дә­рі­гер­лер­ге жиі ба­рып тұр­дым ғой, сон­да ес­ті­дім, әл­гі кі­сі әйелі ажы­ра­сып, ке­тіп қал­ған соң бас­қа әйел алып, кә­дуіл­гі тір­ші­лік­ке ара­ла­са бас­тап­ты. Ал әл­гі ажы­рас­қан, дү­ние-мү­лік­ті бө­ліп әкет­кен әйел, кейін дә­рі­гер­лер­ді сот­қа бер­ген кө­рі­не­ді. «Ен­ді жүр­мейді деп айт­қан сен­дер, әйт­пе­се, ажы­рас­пас едім. Ен­ді мы­на үш қыз­ды кім асы­рай­ды?!» – деп ша­тақ шы­ға­рып­ты. Әне, көр­дің бе? Бұ­ны тағ­дыр­дың тәл­ке­гі дей­міз бе, не дей­міз? Бір құ­ді­рет бар ғой, бә­рін бір жүйеге са­лып, әділ рет­теп оты­ра­тын.

Иә, өт­пейт­ін­дей боп кө­рін­ген қиын­дық та уа­қыт­тың құ­ді­ре­ті­не ба­ғы­нып сыр­ғып өт­ті де кет­ті ғой. Ағай­дың опе­ра­циядан соң бай­ла­нып қал­ған ті­лі ше­шіл­ді, жан­сыз қал­ған қо­лы­ның қоз­ға­луы да адам айт­ып бол­мас ба­қыт! Алай­да оның бә­рі қиын­шы­лық­тың сап тый­ылуы емес қой. Сіз «ағаң­ның аяғы­на жан еніп, ор­ны­нан тұ­руы өзі­нің ерік-жі­ге­рі» дей­сіз, ал Не­мат ағай бол­са, «ме­ні адам қыл­ған жең­гең» де­ген­ді аузы­нан тас­та­май­ды.

– Айт­пақ­шы, ағаң­ның қа­зақ ті­лі­не ау­дар­ған он шақ­ты ро­ма­ны­нан бас­қа, бес-ал­ты филь­мі де бар. Фильм­нің мә­ті­нін ауда­ру­ға ал­ған соң, Қай­рат­ты же­тек­теп ки­но­те­атр­ға ба­рып, сол ки­но­ны кө­ріп ке­ле­міз. Әй, Құ­дай-ай, ағаң­ның мы­на­дай бо­лып жат­қа­нын бі­ле­тін бі­реу ме­нің ки­но­ға ба­рып жүр­ге­нім­ді көр­се, «же­ті­сіп қап­ты» деп сыр­тым­нан ер­нін шы­ға­рып, кү­ле­тін де шы­ғар. Мен қай­бір қы­зық үшін ба­рып жүр­мін сол ки­но­ға. Оның ор­ны­на ағаң­ның кір-қо­ңын жу­сам, та­ма­ғын пі­сір­сем, сол пай­да емес пе? Ол ки­но­ны кө­ру қы­зық үшін емес, біз­дің тір­ші­лі­гі­міз­ге ке­рек бол­ды ғой. Филь­мді қа­ғаз­дан оқу бір бас­қа, эк­ран­нан кө­ру бір бас­қа, сол се­беп­ті кейіп­кер­дің сө­зін оның қи­мыл-қоз­ға­лы­сы­на қа­рай ауда­ру қа­жет. Мә­се­лен, кейіп­кер ат­тан қа­лай түс­ті? Ыр­ғып түс­ті ме, әл­де маң­ғаз­да­нып әрең түс­ті ме? Мі­не, ки­но­ны кө­ріп оты­рып аң­ди­ты­ным кейіп­кер­дің осын­дай қи­мыл-қоз­ға­лы­сы. Қай­рат­тың төрт-бес жас­та­ғы ке­зі. Оған да «ки­но­ны қа­рап отыр, қа­лай бол­ға­нын мен ұмы­тып қал­сам, әке­ңе сен айт­ып бе­ре­сің» дей­мін.

Сон­да Қай­рат айт­ып бе­ру­ші ме еді?

– Айтатын. «Қа­лай се­кір­ді?» де­сек, «мі­не, бұ­лай» деп өзі се­кі­ріп көр­се­тіп бе­ре­ді. Оның өзі ки­но мә­ті­ні­нің жақ­сы ауда­ры­лу­ына әжеп­тәуір сеп. Сәт­ті ау­дар­ма­мыз үшін ки­нос­ту­дия сый­ға деп үс­те­ме ақ­ша тө­ле­ген ке­зі де бол­ды.

  • Ау­дар­ма жұ­мы­сы­мен кү­ні­не не­ше са­ғат шұ­ғыл­да­ну­шы еді­ңіз­дер?

– Түс­ке дейін екі са­ғат, түс­тен кейін екі са­ғат, одан көп оты­ру­ға ағаң­ның жағ­дайы кө­тер­мейді, шар­шап қа­ла­ды. Кө­бі­не ау­дар­ма­ға түн­ге қа­рай оты­ра­мыз. Өйт­ке­ні ба­ла­лар тыс­та ой­нап жүр­ген­де ме­нің жа­ным жай тап­пай, елең­дей бе­ре­мін: «Не боп қал­ды екен, сот­қар ба­ла­лар ұрып тас­та­ма­ды ма? Мә­ши­не қа­ғып кет­се қайт­тік?» – деп. Сол се­беп­ті ба­ла­лар­ды кеш­кі са­ғат же­ті­лер­де жуын­ды­рып-шай­ын­ды­рып, та­мақ­тан­ды­рып, түн­гі то­ғыз­дар­да ұйқта­тып, ау­дар­ма­ға алаң­сыз кі­рі­се­міз. Он­дай кез­де­рі түн­гі он екі­лер­ге дейін жұ­мыс іс­тей­міз. Ал ен­ді ағаң­ның жағ­дайы дұ­рыс­та­ла ке­ле ұзақ­тау оты­ра­тын бол­дық. Тү­ні бойы ау­дар­сақ, күн­діз әл­гі жаз­ған­да­ры­мыз­ды мә­шің­ке­ге ба­са­мын.

Мей­лі ғы­лы­ми зерт­теу­мен айна­лыс­сын, мей­лі көр­кем ау­дар­ма­мен шұ­ғыл­дан­сын, қай­сы­сы бол­са да ұшы-қиыр­сыз із­де­ніс ке­рек, он­да­ған-жүз­де­ген кі­тап ақ­та­ру ке­рек. Со­ған ағай қа­лай үл­гер­ді?

– Ағаң­ның сте­ног­ра­фы да, мә­шің­ке­ші­сі де, кор­рек­то­ры да өзім бол­дым ғой. Осы­ған ен­ді биб­лиог­раф де­ген «ма­ман­дық» қо­сыл­ды. Ағаң кі­тап­тың атын, ав­то­рын айтады, мен оны сол кез­де­гі Пуш­кин атын­да­ғы кі­тап­ха­на­дан үйге та­си­мын. О за­ман­да кі­тап­ты үйге алып ке­ту­ге қол­ға бе­ре­тін еді ғой. Ро­за Ша­ки­ров­на де­ген кі­тап­ха­на­шы апай ағаң­ды та­ни­ды екен, сол кі­сі ке­рек кі­тап­ты тез тауып бе­ру­ге жәр­дем­дес­ті. Кей­де жан-те­рім шы­ғып жү­ріп әкел­ген кі­тап ке­рек бол­май қа­ла­ды. Оны қайтадан кі­тап­ха­на­ға өт­кі­зіп, бас­қа­сын алып ке­ле­мін.

Ағаң тек көр­кем туын­ды­лар­ды ға­на емес, ре­ті кел­ген­де мек­теп оқу­шы­ла­ры­на ар­нал­ған оқу­лық­тар­ды да тәр­жі­ме жа­сап жүр­ді. Мұн­дай оқу­лық­тар жыл сай­ын мың­да­ған та­ра­лым­мен ба­сы­лып шы­ға­ды. Ба­сы­лып шық­қан сай­ын қа­ла­ма­қы кеп тұ­ра­ды. Ал же­ке кі­тап ау­дар­сақ, бір бай­ып қа­ла­мыз. Бұл ен­ді кейіні­рек, ағаң­ның жағ­дайы тү­зе­ле бас­та­ған жыл­дар еді ғой. Сөйт­іп мен биб­лиог­раф бо­лып шы­ға кел­дім. Үйге әкел­ген кі­тап­тың атын, оның кі­тап­ха­на­да­ғы шиф­рын, бе­тін, қай­дан, қай бас­па­дан шық­қа­нын кәр­тіш­ке­ге жа­зып, жи­нап қоя­мын. Мұ­ның бә­рін ерік­кен­нен емес, өмір сү­ру­ге қа­жет бол­ған соң жа­са­дық.

Бер­тін ке­ле ағаң өз шы­ғар­ма­ла­рын жа­зу­ға құл­шы­на кі­рі­сіп кет­ті ғой. «Үміт үз­гім кел­мейді» ат­ты хи­каят-мо­но­ло­гы жа­рық көр­ді. Док­тор­лық дис­сер­та­ция­сын қор­ға­ды. Опе­ра­циядан бұ­рын жа­зып қой­ған «Ежел­гі дәуір әде­биеті» ат­ты жо­ға­ры оқу орын­да­ры­на ар­нал­ған оқу­лы­ғын то­лық­ты­рып қайта жа­зып шық­ты. То­лық­тыр­ған­да, бұ­рын VІІІ ға­сыр­дан бас­та­ла­ды деп жүр­ген қа­зақ әде­биеті­нің бас­тау­ла­рын біз­дің дәуірі­міз­ден бұ­рын­ғы VІІ ға­сыр­ға дейін ұзарт­ты. Ағаң­ның ғы­лым­ға ен­гіз­ген жа­ңа­лы­ғы осы бол­ды. Док­тор­лық­ты ағаң аяғы­на мін­ген соң қор­ға­ды. Со­нан соң қа­зір­гі Абай атын­да­ғы уни­вер­си­тет­ке қос бал­дақ­қа сүйе­ніп ба­рып, та­лай жыл сту­де­нт­тер­ге лек­ция оқы­ды.

Аяғы­на мін­ген кез де­мек­ші, сіз­дер үшін ол бір ұлы же­ңіс бол­ды ғой. Сол сәт­ті ес­ке алы­ңыз­шы.

– Иә, он жыл бойы тө­сек­тен тұр­ма­ған адам­ның аяғы­на жан бі­тіп, бір­тін­деп қи­мыл­дай бас­та­ды ғой… оны ен­ді ауыз­бен айт­ып жет­кі­зе ал­мас­пын.

Ағаң­ды жаз шы­ға дөң­ге­лек­ті крес­ло­ға отыр­ғы­зып бал­кон­ға, Күн­нің кө­зі­не шы­ға­ра­тын­быз. Шір­кін, кеуде­сін­де жа­ны бар ті­рі адам­ның бой­ына қуат құя­тын Күн нұ­ры де­ген не де­ген ға­жап, не де­ген құ­ді­рет еді?! Біз крес­ло­ны тө­се­гі­не та­қап әкеп, бал­кон­ға шы­ға­ру­ға дай­ын­да­ла бас­та­ған­нан-ақ, Күн­нің кө­зі­не шы­ғу­ды ға­сыр­лар бойы кү­тіп, сар­тап боп жат­қан жан­дай, ағаң­ның екі кө­зі шоқ­тай жай­нап ке­те­тін. Не­ме­се ана­сы­ның бе­сік­тен ше­шіп алар сә­тін сез­ген сә­би­дей тал­пы­нып, жү­зі шы­рай­ла­нып кү­лім­сі­рей қа­райт­ын.

Оның осы бір гүл жай­на­ған сә­тін кө­ру мен үшін тең­де­сі жоқ ба­қыт еді. Мұ­хит пен Қай­рат­қа осы кез бір ұлы ме­ре­ке­нің бас­та­лар сә­тін­дей кө­рі­не­тін. Осы сәт­ті – Күн­нің жа­ды­рап шы­ғу­ын, ағаң­ның Күн­нің кө­зі­не шы­ғар ал­дын­да­ғы кө­ңіл тол­қы­ны­сын бә­рі­міз асы­ға кү­те­тін­біз.

Мен оның екі қол­ты­ғы­нан алып кеуде­сін кө­те­рем, Мұ­хит жан­сыз қал­ған екі аяғы­нан де­мей­ді. Осы­лай­ша аса қас­тер­лі асыл дү­ниеміз­ді қа­пы­лыс­та қи­ра­тып ал­май­ық де­ген­дей сақ­та­на кө­те­ріп, еп­пен крес­ло­ға отыр­ғы­за­мыз. Сон­дай бір кү­ні әке­сі­нің ая­ғын кө­те­ріп жат­қан Мұ­хит­тың жан дауысы шы­ғып: «па­па, ая­ғың­ды тарт­па­саң­шы» деп қал­ды. Ұлым­ның аузы­нан шық­қан осы бір сөз­ді өз құ­ла­ғым­мен ап-анық ес­ті­сем де, не деп тұр­ға­нын қа­пе­лім­де ұға ал­май, ала­қа­ным­да жәу­тең­деп жат­қан аға­ңа бір, әке­сі­нің аяғы­на әлі кел­мей жат­қан ұлы­ма бір, жал­тақ-жал­тақ қа­рай бе­ріп­пін. Мұ­хит та өзі­нің не де­ге­нін ен­ді ұқ­ты ма, ма­ған жалт қа­рап: «Ма­ма, – деп шың­ғы­рып жі­бер­ді, – ма­ма, па­пам­ның аяғы қоз­ға­лып жа­тыр!»

Мен оқыс­тан бо­ла қал­ған ба­қыт­тан ба­сым айна­лып, жан дү­нием ас­тан-кес­тен боп, ағаң­ның кеуде­сін құ­шақ­та­ған күйі есең­гі­реп қа­лып­пын. Ағаң­ның не күй­де бол­ға­нын біл­мей­мін, мен өзім мұн­дай ба­қыт­ты сөз­ді бой­ыма сі­ңі­ріп үл­ге­ре алар емес­пін.

– Ма­ма, ма­ма, мы­наң қа­ра, па­пам ая­ғын тар­тып алып жа­тыр.

– Қуа­ныш!

Ұлым мен күйеуім­нің қо­са қа­бат шық­қан жан дауысы­нан есім­ді әрең жиып, қо­лым­да­ғы Не­мат­ты жан дәр­мен күйім­де крес­ло­сы­на отыр­ғы­за са­лып­пын. Асып-са­сып жү­гі­ріп ба­рып ағаң­ның аяғы­на жар­ма­сып жа­тыр­мын. Ойла­ма­ған жер­ден бұ­дан пә­лен жыл бұ­рын жо­ғал­тып ал­ған қас­тер­лі мүл­кін ке­нет тауып ал­ған, со­ған өзі сен­бей, осы өзі шы­ны­мен сол ма, сол емес пе деп бір­де кү­дік­те­ніп, ал ен­ді бір­де со­ның нақ өзі еке­ні­не кө­зі же­тіп қуан­ған жан­дай ар­са­лаң­дап, ағаң­ның крес­ло­дан сал­бы­рап тұр­ған ая­ғын қайта-қайта ұс­тап қа­рай бе­ріп­пін. Тіп­ті, сол қас­тер­лі за­тым­ды тауып алып, асып-тас­қан қуа­ныш­қа ке­не­ле қал­ға­ны­ма күйеуім мен екі ұлым қа­лай қа­рай­ды екен, олар да қуа­нып тұр ма екен де­ген, дәл сол сәт­те, ой бол­ған жоқ мен­де. Әйт­еуір, есім шы­ғып қайта-қайта ұс­тап кө­ріп жа­тыр­мын. Бұ­рын сұп-суық сияқ­ты еді-ау, ал қа­зір ше? Қа­зір жы­лу ене бас­та­ған­дай ма, қа­лай? Нев­ро­па­то­лог дә­рі­гер­дің үйге қал­ды­рып кет­кен ине­сін шан­шып кө­рейін­ші. Ине шан­шып көр­сем, кә­дім­гі­дей ті­тір­ке­ніп, баш­пайын тар­тып қа­ла­ды. Со­дан біз де­ген… мен бар, ағаң бар, ұл­да­рым бар, үйді ба­сы­мыз­ға кө­те­ріп, бар дауысы­мыз­бен ай­қай­лап… қуа­нып… бұл кез­де әжеп­тәуір жі­гіт боп қал­ған Мұ­хи­тым мен Қай­ра­тым құс боп ұшып, се­кі­ріп мәз-мей­рам бол­дық та қал­дық. Ағаң біз­дің шат­та­на би­леп, се­кі­ріп жүр­ге­ні­міз­ге бір, он жыл бойы жан­сыз жат­қан аяғы­ның қоз­ға­лы­сы­на бір қа­рап, жү­зі нұр­ла­нып, екі кө­зі жай­нап крес­ло­да отыр. Ен­ді оны бал­кон­ға – Күн­нің кө­зі­не шы­ға­ру­ды ұмы­тып, дә­рі­гер­ге ха­бар­лау­ға ауру­ха­на­ға те­ле­фон со­ғып жа­тыр­мын.

– Аяғы… қоз­ғал­ды!

– Қой! Мүм­кін емес. Қайтадан қа­ра­шы?

– Қа­ра­дым. Жа­ны бар. Ке­лі­ңіз­ші, кө­рі­ңіз­ші!

Көп күт­тір­мей асай-мү­сейін ар­қа­ла­ған дә­рі­гер есік­тен ен­те­лей кір­ді. Де­реу ине­сін алып шан­шып көр­се, баш­пайын тар­тып алып жа­тыр.

– Ой, те­перь все, де­ло поп­рав­ку пой­дет. Те­перь бу­дет хо­дить, – деп, дә­рі­гер­дің өзі кө­ңіл­де­ніп са­ла бер­ді.

Бұ­рын былқ-сылқ етіп бол­бы­рап жа­та­тын аяғы­на жан ен­ге­нін ағаң­ның өзі де сез­бей қа­лып­ты ғой. Ен­ді кө­зі­міз кө­ріп, кө­ңі­лі­міз сен­ген соң, бұ­рын­ғы­дай да­быр­лай бер­мей, ай­нал­дыр­ға­ны­мыз аяқ бол­ды. Ем­ха­на­дан күн­де бір дә­рі­гер ке­ліп, мас­саж жа­сап ке­те­ді. Ол да аз боп қа­ла ма деп мен де аяқ­та­рын уқа­лай­мын. Мұ­хит пен Қай­рат бол­са да екі ая­ғын екі жақ­тап құ­шақ­тап, си­па­лай бе­ру­ден шар­ша­май­ды.

Қа­ра­ғым-ай, ағаң­ның, ағаң­ның ға­на емес-ау, тү­гел үй іші­міз боп бас­тан кеш­кен қуа­ныш­ты хал­ді мы­на мен осы ара­да оты­рып айт­ып тауыса алам ба? Құ­дай ше­бер ғой, жұлын­ның аяқ­қа әмір бе­ріп тұр­ған көз­ге ілі­нер-ілін­бес бір тал­шы­ғын ас­қан ше­бер­лік­пен, аса дәл­дік­пен, қа­те­лес­пей бір-ақ сәт­те жал­ғап жі­бер­ді емес пе?

Біз ен­ді ағаң­ның қа­ра жер­ге та­бан ті­реп, аяқ­ты ал­шаң-ал­шаң ба­сып жү­ріп ке­туін ар­ман­дай бас­та­дық! Пен­де шір­кін де­ген осы ғой, Тә­ңі­рі адам­ның жү­ре­гі­не үзіл­мес үміт пен тү­ге­сіл­мес ар­ман да­ры­тып қой­ған. Адам­зат ба­ла­сы­ның бей­не­ті қа­лың мы­на тір­ші­лік­те қалт-құлт етіп, әлі күн­ге дейін ты­раң етіп құ­лап қал­май, пе­ше­не­сі­не жа­зыл­ған жол үс­тін­де жү­ріп ке­ле жат­қа­ны со­ның ар­қа­сы. Ар­ман­ға же­тіп те бол­май­сың, ар­ма­ның тауысы­лып та қал­майды. Ар­ма­ны тауы­сыл­ған кү­ні адам­ның өл­ге­ні. «Ар­ма­ны жоқ» деп қайт­пас са­пар­ға ат­та­нып кет­кен адам­ға ға­на айтылуы ке­рек.

Со­ны­мен біз­дің кө­кі­ре­гі­міз­де та­ғы бір ар­ман көк­тем­де оян­ған қа­ра шы­бын­дай кө­зін аш­ты.

Апыр-ай де­сей­ші, ағаң жа­ны­на бат­қан дерт­ті кө­те­ре ал­май ті­сін қай­рап, қа­ра тер­ге мал­шы­нып жат­қан жыл­да­ры мен мүл­де бас­қа нәр­се­ні ар­ман қы­лу­шы едім ғой! «Құ­дай­ым-ай, Не­мат­ты ті­рі қал­ды­ра гөр! Мей­лі, жүр­ме­се жүр­ме­сін, өзім-ақ ерін­бей-жа­лық­пай екі аяғы­ның ор­ны­на аяқ бо­лай­ын. Оған да кө­нейін. Тек кеуде­сін­де­гі шы­бын жа­нын қал­ды­ра гөр! Екі ұлым па­па­лап, әке­сін із­деп кел­ген­де «әу, қа­ра­ғым» деп үй­дің тө­рін­де ті­рі жат­са, ба­ла­лар со­ған қуан­са, «же­тім» де­ген жек­сұ­рын сөз­ді ес­ті­мей өс­се, «же­тім» де­ген жек­сұ­рын сөз­ді ес­тіп са­ғы сын­ба­са, ен­ді­гі қал­ған өмі­рім­де ма­ған сол да же­те­ді» деп іш­тей сан қайтара ті­леп оты­ру­шы едім. Шү­кір, Тә­ңі­рі сол ті­леуім­ді бе­ріп ке­ле жа­тыр ғой. Ен­ді, мі­не, Құ­дай­дан ағаң­ның аяғы­нан тік тұ­ру­ын сұ­рап отыр­ға­ным мы­нау.

Бір жыл бол­ды, мен өзім де ажал аузы­нан қал­дым. Екі жыл ішін­де төрт опе­ра­циядан аман-­сау өт­тім. Әуел­гі жы­лы Ал­ма­ты­да екі рет опе­ра­цияға түс­тім. Одан да құ­лан-та­за айыға қой­май, та­ғы да опе­ра­ция жа­са­ту­ға Гер­ма­нияға ат­тан­дым. Жол­ға шы­ғар ал­дын­да жа­зу­шы Бе­ке­жан Ті­ле­ге­нов­тың әйелі Са­пу­ра­мен ұшы­ра­сып қал­дым.

– Са­пу­ра, – де­дім сон­да оған, – мен Гер­ма­нияға опе­ра­ция жа­са­ту­ға ба­ра жа­тыр­мын. Аман қа­лам ба, қал­май­мын ба, о жа­ғын бір Құ­дай бі­ле­ді. Қан­ша жыл көр­ші тұр­дық, дос бол­дық. Пен­де бол­ған соң адам кей­де бір-бі­рі­нің кө­ңі­лі­не ауыр алып қа­ла­тын сөз айт­ып қоюы мүм­кін. Егер ар­тық кет­кен же­рім бол­са, сен рен­жі­ме­ші. Опе­ра­цияны кө­те­ре ал­май көз жұ­мып кет­сем, се­ні кө­ре ал­май қал­сам, ке­шір­ші.

Сон­да Са­пу­ра:

– Сен өл­мей­сің, Қуа­ныш! Сен Құ­дай­ға жақ­қан адам­сың. Құ­дай се­ні қол­дап ке­ле жа­тыр. Нә­кем­ді аяғы­нан тік тұр­ғыз­дың. Құ­дай се­ні өл­тір­мейді, қо­рық­па! – деп жы­лы сөз айт­ып, кө­ңі­лім­ді бір кө­те­ріп тас­та­ды.

– Айт­қа­ның кел­сін, – деп мен кө­зі­ме жас ал­дым.

Ағаң да осы­ны айт­ып шы­ға­рып са­лып еді. Айт­қан ті­лек­те­рі орын­да­лып, үйге аман-­сау орал­дым. Сон­да ой­лай­мын, өмір­дің мә­ні де, ма­ғы­на­сы да, өмір сү­ру­ге де­ген құш­тар­лық екен ғой. Ал өмір сү­ру­ге құш­тар­лық де­ген­нің өзі жа­ңа ға­на айт­ып өт­кен ар­ман­ның тауы­сыл­мауы ғой. Кей­бір жас қыз-жі­гіт­ке қа­ра­саң, өмір­ден көп қор­лық көр­ген адам­дай тү­ңі­ліп сөй­лей­ді. Қол-аяғы сау адам­ның со­ны­сын тү­сі­не ал­май­мын. Мүм­кін­ді­гін­ше қы­зық өмір сү­ру, мүм­кін­ді­гін­ше адал өмір сү­ру өз қо­лы­мыз­да емес пе?!

Ен­ді біз, ағаң екеуі­міз, өмір­дің бас­қа да қы­зық­та­рын кө­ріп үл­гер­сек деп ар­ман­дай­мыз. Құ­дай­ға шү­кір, қос ұлым­нан өр­ген не­ме­ре­ле­рім – Қа­нат, Шы­нар, Ай­сұл­тан, Азат, Ди­на­лар өр­кен жай­ып, өсіп ке­ле­ді. Олар­дың осы­лай ер же­тіп өсіп ке­ле жат­қа­нын кө­ру бір қуа­ныш бол­са, ен­ді со­лар­дың да үйле­ніп, үй бол­ға­нын кө­ру бір ар­ман. Ал со­нау бір ады­ра қал­ған жыл­да­ры ағаң­ның ар­ма­ны не еді? Ағаң сон­да осы Мұ­хит пен Қай­рат­тың онын­шы сы­нып­ты та­мам­дап тұр­ға­нын кө­ріп өл­сем ар­ма­ным жоқ деу­ші еді-ау. Шү­кір, шү­кір, Ал­ла­ға мың қайтара шү­кір­ші­лік ете­міз осы кү­ні.

Мұ­хит пен Қай­рат­тың мек­теп­те үз­дік оқы­ға­нын сіз айт­пай-ақ се­зіп отыр­мын ғой. Сіз қа­лай ой­лай­сыз, олар те­гі­не тар­тып үз­дік оқы­ды ма, әл­де оны­сы тәр­биеге бай­ла­ныс­ты ма? Әл­де, ес біл­ге­лі әке­сі тө­сек­те та­ңы­лып жат­қа­сын ер­те есей­ді ме?

– Кім бол­са да те­гі­не тарт­пай тұр­майды ғой. Ағаң Май­қы би­дің мы­на бір сө­зін жиі қайталап айт­ып оты­ру­шы еді:

 

Тұл­пар­дан тұл­пар туады,

Сұң­қар­дан сұң­қар туады,

Асыл­дан асыл туады,

Жал­қау­дан ма­сыл туады, –

 

деп. Мі­не, осы тұл­пар­дан тұл­пар боп ту­ған, сұң­қар­дан сұң­қар боп ту­ған ба­ла­ны дұ­рыс­тап, жөн жол­ға са­ла­тын ата-ана­ның тәр­биесі ғой. Мен екі ұлы­ма жақ­сы тәр­бие бе­ре ал­дым деп ой­лай­мын.

Есі­ме тү­сіп отыр, біз­бен көр­ші тұр­ған бір үл­кен лауа­зым­ды кі­сі­нің жал­ғыз ұлы бол­ды. Сол ба­ла әке-ше­ше­сі қыз­мет­ке кет­кен­де үйде үне­мі жал­ғыз өзі қа­ла­тын. Ба­ла бол­ға­сын жал­ғыз­дық­тан да жа­лы­ға­ды ғой, ен­ді бір кү­ні қа­ра­сам, қа­сын­да жү­ре­тін ба­ла­лар­дың бә­рі бұ­зық. Әп-әде­мі боп өсіп ке­ле жат­қан әл­гі ба­ла да со­лар­ға еріп, сот­қар бо­лып ба­ра жат­ты. Мек­теп­те оқып жү­ріп-ақ ты­ғы­лып те­ме­кі ше­ге­тін бол­ған ба-ау… арақ-ша­рап­қа әуес бо­ла бас­та­ған ба-ау… Шы­да­май ше­ше­сі­не бар­дым.

– Ке­ші­рі­ңіз, сіз осы қан­ша ай­лық ала­сыз?

– Сек­сен сом.

– Ағай сол сек­сен сом­ды қа­лай­ша бір­де­ңе қып ар­тық та­ба ал­май­ды? Ұлы­ңыз қол­дан шы­ғып ке­тейін деп тұр ғой. Жұ­мыс іс­те­мей-ақ, үйде оты­рып ба­ла­ңыз­ға қа­ра­са­ңыз­шы!–де­дім.

– Қа­ра­ғым-ау, – де­ді ол. – Мен ер­тең пен­сия алуым ке­рек емес пе? Жұ­мыс іс­те­ме­сем – кім ма­ған пен­сия бе­ре­ді? Ба­ла­ны Құ­дай өзі бер­ді, ен­ді өзі сақ­тайды.

Сол ба­ла ақы­ры те­ріс жол­ға тү­сіп, бұ­зы­лып кет­ті. Отыз жас­қа то­лар-тол­мас­та өзі­нің ма­ңай­ын­да жүр­ген арам пи­ғыл­ды адам­дар өл­ті­ріп тын­ды оны. Кө­ңіл айт­ып үйіне бар­ға­ным­да, ше­ше­сі­нің аяғы­ма жы­ғы­лып жы­ла­ға­нын көр­сең.

– Қа­ра­ғым-ай, сен айт­ып едің, сен ес­кер­тіп едің. Сек­сен сом ақ­ша­ны ағаң бір­де­ңе қып та­бар, мы­на ба­ла­ға қа­ра­ңыз­шы деп. Сон­да айт­қан ақы­лың­ды тың­да­мап едім. Со­дан не тап­тым мен… жар де­ген­де жал­ғыз ұлым­нан айы­рыл­дым. Ақы­лың­ды алып, үйде отыр­ға­ным­да, ме­нің ұлым се­нің ұлың сияқ­ты ми­ни­стр бол­ма­са да, әйт­еуір аза­мат боп от­ба­сын құ­рып, ма­ған не­ме­ре сүй­гі­зіп… – деп зар еңі­ре­ген­де сол жер­де кө­ңіл айта бар­ған бір топ әйел қо­са жы­ла­дық.

Ағай­дың қай мі­не­зін, қай қа­сиетін ерек­ше­леп айт­ар еді­ңіз?

–Адал­ды­ғын ұна­та­мын. Ол адам­ның сыр­ты­нан сүй­рең­деп сөз айт­пайды, ұнай ма ол адам, ұна­май ма, та­бан ас­тын­да айтаты­нын айт­ып, шо­лақ қайы­рып тас­тайды. Сол мі­не­зі үшін ағаң­ды кей­бі­реулер жақ­тыр­май жа­та­ды.

Со­сын ол өте ең­бек­қор, бей­нет­кеш адам ғой. «Со­циалис­тік Қа­зақ­стан» га­зе­тін­де қыз­мет­те жүр­ген­де, екеуі­міз­дің жа­ңа қо­сыл­ған ке­зі­міз, пә­тер жал­дап тұр­дық, ақ­ша ке­рек, сон­да ағаң тү­ні­мен ұйқта­май ма­қа­ла жа­за­ды. Әсі­ре­се, ма­қа­ла­ны «Ле­нин­шіл жас­қа» жиі бе­ре­тін. Әлі де сол ең­бек­қор қал­пы­нан айны­ған жоқ. Осы ең­бек­қор­лық қой оны ор­ны­нан тұр­ғыз­ған. Қай­рат Аме­ри­ка­да оқы­ды ғой. Ағаң сон­да ұлын са­ғы­нып, оты­ра қа­лып хат жа­за­тын. «Ұлы­ма хат» эс­се­сі со­лай ту­ды. Осы эс­се­ні одан әрі ұл­ғайтамын деп жүр. Бас­қа да жос­пар­ла­ры бар­шы­лық.

Иә, со­ны айтыңыз­шы, бо­ла­шақ­та қан­дай шы­ғар­ма жаз­бақ ойы бар екен?

– Бір ро­ман кө­кейім­де пі­сіп жүр дей­ді. Өмір бол­са, ден­сау­лық бол­са, со­ны жаз­бақ. Бі­рақ ол ро­ман не ту­ра­лы еке­нін айт­пайды. Қыз­ғыш­тай қо­рып, құ­пия ұс­тай­ды.

Не­мат аға екеуі­ңіз­дің сол ар­ман­ға же­туіңіз­ге ті­лек­тес­пін.

– Айна­лай­ын, айт­қа­ның кел­сін!

 

                   Әң­гі­ме­лес­кен Нұр­лы­бек Са­ма­тұлы